Ο κανόνας του χρυσού μπορεί να έληξε στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όμως κάτι άλλο πήρε σιωπηλά τη θέση του για τα επόμενα 50 χρόνια: το πετρέλαιο. Το λεγόμενο «πετροδολάριο» δεν ήταν ευρέως κατανοητό εκείνη την περίοδο, αλλά μια μυστική συμφωνία μεταξύ του Χένρι Κίσινγκερ και της Σαουδικής Αραβίας διασφάλισε ότι το δολάριο θα παρέμενε το κυρίαρχο αποθεματικό νόμισμα. Ωστόσο, το ξέσπασμα του πολέμου στο Ιράν αναδεικνύει την αχίλλειο πτέρνα των Ηνωμένων Πολιτειών, καθώς η Κίνα προωθεί το «πετρογουάν» ως τον προφανή διάδοχο. Την ίδια στιγμή, οι Σαουδάραβες έθεσαν διακριτικά τέλος στο σύστημα του πετροδολαρίου πριν από δύο χρόνια. Και μετά… ξέσπασε ο πόλεμος στο Ιράν.
Σε κάθε περίπτωση, η αρχιτεκτονική του πετροδολαρίου, που διαμόρφωσε την παγκόσμια οικονομία επί μισό αιώνα, δεν ήταν αποτέλεσμα τυχαίων εξελίξεων αλλά μιας βαθιάς γεωπολιτικής συμφωνίας. Στη δεκαετία του 1970, υπό την καθοδήγηση του Χένρι Κίσινγκερ, οι Ηνωμένες Πολιτείες διασφάλισαν ότι η Σαουδική Αραβία θα τιμολογεί το πετρέλαιο αποκλειστικά σε δολάρια, με αντάλλαγμα στρατιωτική προστασία και πολιτική στήριξη. Αυτή η συμφωνία «κλείδωσε» το δολάριο στο κέντρο των διεθνών ενεργειακών συναλλαγών και ενίσχυσε την παγκόσμια ζήτησή του για δεκαετίες.
Ωστόσο, σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, πριν από περίπου δύο χρόνια η Σαουδική Αραβία επέλεξε σιωπηλά να μην ανανεώσει την αποκλειστικότητα της συμφωνίας, ανοίγοντας τον δρόμο για τιμολόγηση πετρελαίου και σε άλλα νομίσματα. Η εξέλιξη αυτή δεν είχε άμεσες επιπτώσεις, αλλά σε συνδυασμό με τις σημερινές γεωπολιτικές εντάσεις — και ιδιαίτερα τον πόλεμο στο Ιράν — αποκτά πλέον στρατηγική βαρύτητα.
Το σύστημα του πετροδολαρίου διασφάλισε ότι οι χώρες που εισάγουν πετρέλαιο χρειάζονται δολάρια για τις συναλλαγές τους, δημιουργώντας έναν αυτοτροφοδοτούμενο μηχανισμό ζήτησης για το αμερικανικό νόμισμα. Αυτό ενίσχυσε την παγκόσμια επιρροή των ΗΠΑ, επιτρέποντάς τους να χρηματοδοτούν ελλείμματα και να επιβάλλουν κυρώσεις με σημαντική αποτελεσματικότητα. Οι γεωπολιτικές αναταράξεις που επιταχύνουν τις αλλαγές περιλαμβάνουν τη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή και τις διαταραχές στις ενεργειακές ροές — ιδιαίτερα στα Στενά του Ορμούζ — που έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για εναλλακτικά νομίσματα, πέραν του δολαρίου.
Σύμφωνα με οικονομολόγους, οι χώρες του Κόλπου διαφοροποιούν σιωπηλά τους εμπορικούς τους εταίρους ήδη εδώ και χρόνια, πραγματοποιώντας συναλλαγές πετρελαίου εκτός δολαρίου και υπονομεύοντας εκ των πραγμάτων την αρχή του πετροδολαρίου ως αποκλειστικού νομίσματος για το εμπόριο πετρελαίου. Ο αναλυτής της EBC Financial Group, Μάικλ Χάρις, ανέφερε ότι το μερίδιο του δολαρίου στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα έχει υποχωρήσει σε χαμηλό 25ετίας, μειούμενο από 71% το 1999 σε περίπου 57% σήμερα.
Σήμερα, το Ιράν και η Κίνα προωθούν ενεργά τη χρήση του γιουάν στις ενεργειακές συναλλαγές, επιχειρώντας να παρακάμψουν το δολάριο. Σε κρίσιμα σημεία όπως τα Στενά του Ορμούζ, η συνεργασία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνδέεται με ευρύτερες προσπάθειες περιορισμού της αμερικανικής οικονομικής επιρροής. Μάλιστα, στο πλαίσιο ενός de facto καθεστώτος «διοδίων» που έχει επιβάλει το Ιράν, τα εμπορικά πλοία χρεώνονται τέλη διέλευσης σε γιουάν. Αν και δεν είναι σαφές πόσα πλοία έχουν πραγματοποιήσει πληρωμές σε γιουάν, τουλάχιστον δύο είχαν ήδη προχωρήσει σε τέτοιες συναλλαγές έως τις 25 Μαρτίου.
Η Κίνα επιδιώκει να ενισχύσει τον διεθνή ρόλο του γιουάν μέσω της ενέργειας, αξιοποιώντας τη θέση της ως ο μεγαλύτερος εισαγωγέας πετρελαίου παγκοσμίως. Η σταδιακή ενσωμάτωση του νομίσματος σε εμπορικές συμφωνίες ενισχύει την προοπτική δημιουργίας ενός παράλληλου συστήματος. Για την Τεχεράνη και το Πεκίνο, η ενίσχυση του γιουάν αποτελεί μια αμοιβαία επωφελή εξέλιξη, καθώς επιτρέπει την παράκαμψη των αμερικανικών κυρώσεων και απλοποιεί το εμπόριο μεταξύ τους.
Η διαδικασία αυτή είναι αργή, αλλά φαίνεται να αποκτά δυναμική. Το γιουάν έχει εισέλθει σε «bullish» σενάριο, καταγράφοντας άνοδο περίπου 2,3% έναντι του δολαρίου. Η υπεραπόδοση του κινεζικού γιουάν εξηγείται από το θετικό επενδυτικό κλίμα, την αποδοχή περαιτέρω ενίσχυσης του νομίσματος από τις κινεζικές αρχές και τις ισχυρές εξαγωγές της Κίνας.
Η πιθανή ενίσχυση του γιουάν στις ενεργειακές συναλλαγές επηρεάζει όχι μόνο τις αγορές, αλλά και τη γεωπολιτική ισορροπία. Η μείωση της εξάρτησης από το δολάριο μπορεί να περιορίσει την αποτελεσματικότητα των κυρώσεων και να αναδιαμορφώσει τις διεθνείς συμμαχίες. Το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα βρίσκεται σε φάση μετάβασης, με την εποχή της απόλυτης κυριαρχίας του πετροδολαρίου να φαίνεται να αμφισβητείται.